Fałszywy banknot najpewniej rozpoznasz, sprawdzając naraz kilka zabezpieczeń – w praktyce co najmniej trzy: znak wodny, nitkę zabezpieczającą i element, który zmienia wygląd przy przechyleniu banknotu. Narodowy Bank Polski radzi wprost: „Sprawdzaj kilka zabezpieczeń”. Poniżej omawiamy te zabezpieczenia osobno dla banknotów 200, 100, 50 i 20 zł oraz wyjaśniamy, co zrobić, gdy podejrzany banknot trafi do kasy.
Ogólną metodę „dotknij, popatrz, przechyl” opisaliśmy w artykule jak sprawdzić, czy pieniądze są prawdziwe. Tutaj opisujemy różnice między nominałami w wersji zmodernizowanej, według stron NBP. NBP opisuje osobno banknoty sprzed modernizacji – mają inny zestaw zabezpieczeń, np. starszy banknot 200 zł ma hologram.
Banknot 200 zł – zabezpieczenia do sprawdzenia
Banknot 200 zł (144 × 72 mm) ma portret króla Zygmunta I Starego, a na odwrocie orła przeplecionego literą „S” z Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.
- Znak wodny. Pod światło na niezadrukowanym polu widać wizerunek władcy i cyfrowe oznaczenie nominału „200”.
- Nitka zabezpieczająca. Pod światło widać pionową, ciemną linię z oznaczeniami „200” i „200 ZŁ”. W banknocie 200 zł fragmenty nitki widać też na powierzchni strony przedniej, a przy poruszaniu banknotem nitka zmienia barwę ze złotej na zieloną, przy czym wzór szachownicy przesuwa się w poziomie i w pionie.
- Farba zmienna optycznie. Kolor tarczy płynnie przechodzi ze złotego w zielony, a wzór szachownicy porusza się w płaszczyznach pionowej i poziomej.
- Farba opalizująca i złota farba. Złoty ornament w zależności od kąta patrzenia jest widoczny albo prawie niedostrzegalny. Na stronie odwrotnej złotą farbą wydrukowano cyfrowe oznaczenie nominału „200” i ozdobny wzór pod nim.
- Recto-verso i UV. Oglądane pod światło elementy z obu stron banknotu tworzą razem koronę w owalu. W promieniach UV widać kwadrat z oznaczeniem „200” i skrótem „ZŁ”, numerację banknotu oraz inne wybrane elementy.
Najszybszy zestaw kontrolny to znak wodny, nitka zabezpieczająca (okienkowa) i tarcza zmieniająca kolor – wszystkie trzy sprawdza się bez urządzenia.
Banknot 100 zł – zabezpieczenia do sprawdzenia
Banknot 100 zł ma wymiary 138 × 69 mm. Elementem zmiennym jest tu rozeta, a nie tarcza jak w banknocie 200 zł.
- Znak wodny. Pod światło widać wizerunek władcy i cyfrowe oznaczenie nominału „100”, a pole znaku wodnego nie jest zadrukowane.
- Nitka zabezpieczająca. Pod światło widać pionową, ciemną linię z oznaczeniem „100” i skrótem „ZŁ”, widocznymi również w odbiciu lustrzanym. Nitka jest umieszczona w strukturze papieru.
- Farba zmienna optycznie. Wraz ze zmianą kąta patrzenia kolor rozety płynnie przechodzi ze złotego w zielony.
- Efekt kątowy. W zależności od kąta patrzenia z prawej strony portretu widać koronę albo cyfry „100”. Z lewej strony widać słowne i cyfrowe oznaczenia nominału, a między nimi skrót „NBP”.
- Recto-verso i UV. Pod światło elementy z obu stron tworzą koronę w owalu. W promieniach UV widać kwadrat z oznaczeniem „100” i skrótem „ZŁ” oraz numerację.
Banknot 50 zł – zabezpieczenia do sprawdzenia
Banknot 50 zł ma wymiary 132 × 66 mm, a zestaw zabezpieczeń podobny do banknotu 100 zł.
- Znak wodny. Pod światło widać wizerunek władcy i cyfrowe oznaczenie nominału „50” na niezadrukowanym polu.
- Nitka zabezpieczająca. Pod światło widać pionową, ciemną linię z oznaczeniem „50” i skrótem „ZŁ”, widocznymi także w odbiciu lustrzanym.
- Farba zmienna optycznie. Wraz ze zmianą kąta patrzenia kolor stylizowanej litery „K” w koronie płynnie przechodzi z zielonego w niebieski.
- Efekt kątowy. W zależności od kąta patrzenia widać koronę albo cyfry „50”.
- Recto-verso i UV. Pod światło elementy z obu stron tworzą koronę w owalu. W promieniach UV widać kwadrat z oznaczeniem „50” i skrótem „ZŁ” oraz numerację banknotu.
Banknot 20 zł – zabezpieczenia do sprawdzenia
Banknot 20 zł ma wymiary 126 × 63 mm. Wśród jego zabezpieczeń NBP nie wymienia farby zmiennej optycznie – przy przechylaniu sprawdza się za to pas opalizujący i efekt kątowy.
- Znak wodny. Pod światło widać wizerunek władcy i cyfrowe oznaczenie nominału „20”.
- Nitka zabezpieczająca. Pod światło widać pionową, ciemną linię z oznaczeniem „20” i skrótem „ZŁ”, widocznymi również w odbiciu lustrzanym.
- Pas opalizujący. Na stronie odwrotnej umieszczono liliowy pas z oznaczeniem „20” i skrótem „ZŁ”. W zależności od kąta patrzenia pas jest widoczny albo niedostrzegalny.
- Efekt kątowy. Przy zmianie kąta patrzenia cyfry „20” są jasne albo ciemne.
- Recto-verso i UV. Pod światło elementy z obu stron tworzą koronę w owalu. W promieniach UV widać kwadrat z oznaczeniem „20” i skrótem „ZŁ” oraz numerację.
Mikrodruki NBP opisuje jednakowo dla wszystkich czterech nominałów: to drobne napisy, które w powiększeniu powinny być wyraźne i czytelne.
Fałszywy banknot w kasie – co zrobić?
Banknot podejrzany co do autentyczności trzeba zatrzymać, spisać protokół i niezwłocznie przekazać banknot wraz z protokołem na Policję. Tak stanowi rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie znaków pieniężnych podejrzanych co do autentyczności oraz fałszywych znaków pieniężnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 776). Obowiązek dotyczy przedsiębiorcy i osoby działającej z jego upoważnienia, np. kasjera w sklepie lub kantorze.
Gdy klient przedstawi podejrzany banknot:
- Zatrzymaj banknot. Zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia osoba działająca z upoważnienia przedsiębiorcy „jest obowiązana taki znak pieniężny zatrzymać”.
- Sporządź protokół zatrzymania w trzech egzemplarzach. Wzór protokołu określa załącznik do rozporządzenia (§ 2 ust. 4). Protokół podpisuje osoba, która go sporządza.
- Wpisz dane klienta, jeśli je poda. Jeśli banknot przedstawiła osoba prywatna we własnym imieniu, w protokole zamieszcza się jej imię, nazwisko, adres oraz serię i numer dokumentu tożsamości – o ile poda te dane. Trzeba ją poinformować o prawie do ich przedstawienia (§ 2 ust. 2) oraz o tym, że może podpisać protokół (§ 2 ust. 3), i odnotować to w protokole.
- Rozdziel egzemplarze. Pierwszy egzemplarz razem z banknotem trafia niezwłocznie do jednostki Policji właściwej dla miejsca zatrzymania. Drugi otrzymuje klient jako potwierdzenie zatrzymania. Trzeci zostaje w dokumentacji firmy (§ 2 ust. 7).
Banknot wykryty później, gdy nie wiadomo, kto go przekazał, też się zatrzymuje. Protokół sporządza się wtedy w dwóch egzemplarzach: jeden razem z banknotem idzie na Policję, drugi zostaje w dokumentacji (§ 3). Przy podejrzeniu, że klient sam podrobił banknot lub wprowadza fałszywe do obiegu, przedsiębiorca niezwłocznie zawiadamia Policję (§ 5).
Policja przekazuje zatrzymany banknot do NBP, który wykonuje ekspertyzę i wydaje opinię o jego autentyczności (§ 6). Banknot uznany za autentyczny NBP zwraca wraz z opinią jednostce Policji, która go przekazała (§ 10). Równowartości fałszywego banknotu nikt nie zwraca: art. 35 ust. 1 ustawy o Narodowym Banku Polskim stanowi, że „fałszywe znaki pieniężne podlegają zatrzymaniu, bez prawa do zwrotu ich równowartości”.
Podejrzanego banknotu nie wolno oddać klientowi ani wydać dalej. NBP przypomina: „Pamiętaj, aby nie wprowadzać fałszywych znaków pieniężnych do obiegu”. Świadome puszczanie fałszywych pieniędzy w obieg to przestępstwo z art. 310 § 2 Kodeksu karnego, zagrożone karą pozbawienia wolności od roku do lat 10. Karalne jest też świadome wydanie dalej fałszywego banknotu, który otrzymało się jako prawdziwy – np. gdy fałszerstwo wyszło na jaw dopiero po przyjęciu: art. 312 Kodeksu karnego stanowi, że kto puszcza w obieg podrobiony pieniądz, „który sam otrzymał jako prawdziwy, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku”.
Dlaczego ręczne sprawdzanie nie wystarcza przy większym utargu
Ręczne sprawdzanie kilku zabezpieczeń przy każdym z kilkuset banknotów dziennie łatwo skrócić w pośpiechu.
Tester UV pokazuje tylko zabezpieczenia widoczne w ultrafiolecie i wymaga oceny operatora – więcej w artykule tester banknotów czy liczarka z detekcją.
Liczarka z detekcją sprawdza każdy banknot w trakcie liczenia, kilkoma metodami naraz. Wszystkie urządzenia Giesecke+Devrient w ofercie SixTech weryfikują autentyczność czujnikami IR, CIS, UV i MG. Jak działają te czujniki, wyjaśniamy w artykule jak liczarki do banknotów wykrywają fałszywe pieniądze. Urządzenie nie zwalnia z procedury opisanej wyżej: podejrzany banknot kasjer zatrzymuje i przekazuje Policji tak samo jak przy sprawdzeniu ręcznym.
W handlu liczy się szybkie rozliczenie kasy na koniec zmiany – zobacz liczarki do sklepu. W kantorze dochodzą waluty obce – zobacz liczarki do kantoru. Pełny przegląd: liczarki do banknotów.
Chcesz dobrać urządzenie do skali gotówki w swojej firmie? Napisz do nas – przygotujemy ofertę.